Eerlijkheid… wat is dat eigenlijk? #verslaving #ontkenning

Eerlijkheid… een Gevoel,een Gedrag of een Gedachte?

Traces of flour

Image by Terriko via Flickr


en nee, ik zeg niet dat mensen met een verslaving liegen!

In de loop van decennia verslavingszorg heb ik best een hoop vragen gehad van mijn klanten (of cliënten, of patiënten -wat jij het liefst hoort-) dus er zijn zo in de loop der tijd best een fors aantal dingen waar ik al over nagedacht heb om daar ook met een zinniger antwoord te komen dan  de standaard therapeutische antwoorden als: “wat vind je er zelf van?” 😉
Maar soms kom je er ineens een nieuwe tegen: een leuke vraag die je prikkelt tot nadenken.
Vandaag was er zo één:

Hans, wat vindt jij? Eerlijkheid.. is dat een [G]evoel of een [G]edrag of een [G]edachte?

… Nou hou ik ervan om mijn therapieën de vorm te geven van een vraag-antwoord spel, een dialoog. Dus ik weet nooit tevoren welke vragen ik zal krijgen en kan in die zin dus niks voorbereiden. Ik zal ofwel moeten uitleggen hoe iets zit of ik ga (zelf en samen met mijn klanten) naar een antwoord zoeken.
Als gezegd, vaak weet ik een hoop dingen wel uit de literatuur of uit de levenservaring van mijzelf of van mijn klanten. Maar deze, daar moest ik eventjes over nadenken.
Je komt natuurlijk dat woordje “eerlijkheid: in de verslavingszorg natuurlijk nogal eens tegen. Dat bedoel ik niet vervelend overigens: jij en ik zouden ook liegen voor een zak aardappelen als we werkelijk niets te eten hadden gehad in de afgelopen weken. En verslaving is nou eenmaal een soort van ‘honger’ (ik zeg daar elders meer over) dus het is best een onderwerp voor verslavingszorg, om inderdaad eens wat dieper over na te denken of na te voelen (nee, da’s niet zweverig) want er zijn best erg veel mensen die voor hun gevoel hebben moeten liegen om aan hun gebruik te kunnen komen


Mijn antwoord op dat moment

[G]-schema als Prezi

HansWest_PreziIk praat hier n.a.v. het zogenaamd G-schema. Dat is een schema dat in psycho-therapie veel gebruikt wordt en dat ik elders heb weergegeven in een ‘Prezi’.
Klik hier om een beetje thuis te geraken in het “Gebeurtenis => Gevoel & Gedachte => Gedrag => Gevolgen”-denken van het G-schema:
Gedachten over Gevoel (G-schema)

Mijn antwoord was op dat moment: Eerlijk zijn is iets dat je bent: daarmee is het vooral iets wat je doet en dus [G]edrag. Maar het is wèl [G]edrag dat klopt bij het eigen [G]evoel en bij de [G]edachten die ik uitgesproken heb (óók [G]edrag natuurlijk) naar de mensen in mijn leven die belangrijk zijn…
Iedereen heeft leugentjes (al-dan-niet om bestwil). Maar als je gaat oneerlijk bent tegen een ander dan kan dat alleen maar ten koste van jouw zelfwaarde of ten koste van jouw band met die ander.

Wat bedoel ik daarmee?

“Eerlijk”, dat ben ik zowel in de ogen van anderen als in de ogen van mijzelf… en dat komt niet altijd overeen, dat is niet altijd zo ‘plat’ of makkelijk als het op het eerste gezicht lijkt te zijn.
Eerlijkheid is niet alleen iets dat in de rationele (?) woorden van volwassen wetboek dienaren bestaat. Zelfs baby’s en peuters hebben al een meetbaar gevoel van eerlijkheid in verhoudingen. Dwars door verschillende culturen is het heel consistent dat alleen “eerlijk delen”eerlijk wordt gevonden. Als jij en ik ruilen en jij geeft mij iets dat minder waard is voor mij dan dat mijn aanbod aan jou waard is voor jou. Wanneer de verhouding zoek is dan hebben we allemaal het gevoel dat er iets oneerlijks is gebeurd. Daar kunnen we dan achteraf (of alvast van te voren) wel allerlei gedachten over bouwen die dat kromme gevoel recht kunnen praten. Maar waarschijnlijk was het tenenkromend gevoel van oneerlijkheid eerlijker dan de redenaties waarmee ik het recht moest praten.
Want wanneer ik besluit dat ik moet liegen, en dus besluit dat ik tegen dat sociaal gevoel in moet gaan, dan moet ik dus het onderwerp van de leugen onbelangrijk genoeg maken zodat het niet de moeite van het bespreken waard is. Doe ik dat niet dan zal ik datgene dat ik verkrijg middels de leugen belangrijker maken dan mijn relatie met degene waar ik tegen lieg.

Dat laatste maakt het voor mensen ook zo pijnlijk om er achter te komen dat iemand tegen je gelogen heeft en daarbij is er weinig verschil tussen iets dat je zegt dat niet waar is of dat je iets niet had gezegd dat je, gezien jullie relatie, wèl had horen te zeggen als je eerlijk wilde blijven. Het maakt ineens een situatie waarin je merkt dat je dacht dat je een relatie had met iemand maar door de leugen die iemand heeft gedaan blijkt ineens dat jouw relatie met iemand veel minder “echt” was dan dat jij geloofde, dat het blijkbaar dat andere, dat met een leugen verkregen moest worden, belangrijker was dan om oprecht te zijn met jou.

leugentjes om bestwil

Leugentjes om bestwil is ook al snel zo’n onderwerp dat even aan bod komt. En dan raak ik altijd wel geïnteresseerd in de vraag “wiens bestwil ook al weer?” “Het is gewoon de moeite niet om over te gaan praten”is er ook zo eentje. Dat kan, inderdaad. Maar dan zal je er toch waarschijnlijk wel actief aan moeten werken om dat onderwerp waar ik over lieg ook daadwerkelijk klein te houden. Als ik een keer laat naar bed ben gegaan denk ik niet dat ik dat belangrijk moet maken. Als ik een keer een gokje heb gewaagd en ik heb een paar tientjes verloren, dan kan dat best een hoop geld zijn maar ook dat hoeft misschien niet zo groot te zijn dat ik echt iets aan het “verzwijgen ben”. Maar als ik wakker lig van de schulden door mijn gokverslaving en ik blijf dus ook doorgaan met het gokken om uit de problemen te komen… Precies, dan doe ik niet de dingen die het gokje klein maken: namelijk niet meer gokken, en wordt het toch wel in een rap tempo oneerlijk als ik niet over mijn probleem begin tegen mijn partner..

Naar aanleiding van: liegen tegen jezelf of anderen

Is iemand oneerlijk als hij/zij oprecht gelooft wat niet waar is? Iemand die werkelijk denkt Napoleon te zijn, liegt zo iemand als hij zegt dat hij de Nederlanden verwacht te veroveren? Iemand die werkelijk gelooft dat hij niet verslaafd is, liegt zo iemand als hij verwacht het bij een enkel drankje te houden vanavond?
Da’s een beetje glijdende schaal, niet waar?
De mate waarin iemand geen overzicht heeft over zijn eigen problematiek is natuurlijk mede bepalend voor de verantwoordelijkheid die iemand kan krijgen voor zijn eigen leugens. En helaas heeft verslaving wel de eigenschap dat je dat overzicht niet meer echt hebt. De trek die je voelt, of het onvermogen dat gaandeweg is ontstaan om niet-chemisch met je gevoel om te gaan, dat maakt al snel een werkelijkheid waarin er ook geen andere mogelijkheden zijn dan precies die reactie met chemicaliën om je gelukkig te maken.

de prijskaartjes van oneerlijkheid

Als ik oneerlijk ben naar jou, dan moet ik niet verwachten dat onze relatie even goed blijft, dat mag duidelijk zijn. Toch denken mensen regelmatig dat zij kunnen liegen zonder schade. Het vervelende is alleen dat wij niet zo goed zijn om in ons eentje van iets te genieten. Wanneer we dus een bepaald genot hebben meegemaakt zullen we vaak de behoefte hebben om het ook met mensen te delen, ander voelt het gewoon niet even “lekker”. Maar mensen hebben een heel vervelende eigenschap die in dit kader nogal belangrijk is… zij praten. Zij praten met mensen die met mensen praten, en uiterlijk hier wordt het al knap ingewikkeld. Wat zeg ik tegen wie en wat zijn hun onderlinge relaties. Je begrijpt: het wordt binnen de kortste keren al zo ont-zet-tend ingewikkeld dat wij mensen eigenlijk gewoon niet slim genoeg zijn om dat allemaal in de hand te houden. Dus praten we niet alleen niet meer over onze stiekeme genieting, we praten niet meer over alles wat ermee samen zou kunnen hangen. En dus hebben we al gauw een heel gebied in ons leven gecreëerd waar we het niet meer over kunnen hebben.
En dan hebben we het nog niet eens over de neiging van mensen om het juist te hebben over dingen die schadelijk kunnen zijn (roddelen dus) waarmee de kans behoorlijk vergroot wordt dat leugentjes via omwegen toch weer naar buiten komen…

Schaamte, Schuld en Zelfwaarde

Héél vervelend is ook dat we sociaal een behoorlijke knauw krijgen als de mensen om ons heen merken dat wij niet te vertrouwen zijn. Wanneer we iets anders zeggen dan dat we doen, dan ontstaat er één van de grootste redenen voor stress onder zoogdieren: de angst uit de groep te worden uitgestoten. Gevoelens als Schuld en Schaamte (ik noem ze wel eens de SS van ons gevoelsleven) zijn daarmee grote veroorzakers van stress en onaangename gevoelens.
Mensen waarderen betrouwbaarheid en daarmee eerlijkheid ook erg bij andere mensen. Wanneer je beslist dat je dat laat varen in de hoop dat “ze er toch niet achter komen” dan loop je het risico om in de anderen ineens een behoorlijke devaluatie mee te maken. Men ervaart jou als minder waard, wanneer een leugen uitkomt. Maar omdat die dignen nogal wederkerig zijn ervaren we ook vaak onszelf als minder waard, wanneer we moeten liegen om aan ons gerief te komen. Even in het kader van verslaving: de mensen die eerlijk zijn over hun gebruik en over hun trek, die ervaren over het algemeen veel meer waardering van hun omgeving dan de mensen die daar over liegen. Inderdaad ik heb het ook over het verzwijgen van een terugval, daar hoeven mensen he-le-maal niet blij mee te zijn.

Eerlijkheid vooraf of achteraf

Als je een dergelijk onderwerp bespreekt in een kliniek dan komt natuurlijk het verschil aan bod tussen de eerlijkheid vooraf (uit jezelf melden wat er ergens over gelogen is) en dat dit iets volledig anders is als ‘eerlijkheid achteraf‘, als handige damage-control wanneer je “gesnaaid bent” op je leugen.
Alsook de oneerlijkheid die ontstaat naar andere mensen als je zelf geen rekening kunt/wilt houden (ontkenning) met je eigen beperkingen (bijvoorbeeld de beperking van jouw keuzemogelijkheden op het moment dat jouw opties zijn teruggebracht tot “wel-of-niet?” door de trek van een verslaving).
En ook hebben we het nog even gehad over het feit dat natuurlijk iedereen de neiging heeft om achteraf de eigen waarheid zo te vertellen dat het logisch is geweest waarom we op een bepaald moment deden wat we achteraf gezien gedaan blijken te hebben (“cognitieve dissonantie” heet de theorie die daarbij hoort -en ook daar zeg ik elders méér over-)

Epiloog

Ik bedoel hier niet Roomse te zijn dan de Paus (hoewel dat ook niet zo heel moeilijk is want over pauzen… dáár zijn verhalen over…) ik bedoel hier vooral even een overzichtje te geven over losse gedachten die zo naar aanleiding van gebruik en eerlijkheid naar voren komen. Als ‘Denkanstoss’, om eens over te na te kauwen.

—–

Geef hier jouw reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.